mga layog-layog

habang nagbabasa kan librong dai ko masabutan
bigla lang sinda nagbutwaan
mga saradit na nilalang kan kinaban
na sa boot ko marurumi sa simpleng pitik
tigmasdan ko sinda, kakulay kan daga
tungka kong mata nagsunod sa saindang layog
mayong gayon, binubunggo lang an pader
napangirit lang ako, mga boang insekto
pero bigla na lang saro-saro naghugpa
mayo nang mga pakpak, natanggal
mga pakpak na maluluya, naputol
duman ako naherak, pero buhay pa palan
naghihiro pa, naglalakaw nin toda
nagdadalagan sa lamesa,
matindi!

lakaw sa kamatangaan

Ngunyan garadan na an kadaklan na tawo

maglakwatsa kita sa tahaw kan tinampo
istoryahan kita kan mga pangyarari
tungkol sa buhay man o maski sari-sari

Pwede man magkanta maski mayo sa tono
sigurado mayo man makakarisa sato
an nasa paligid, mga anino lang saka ako
asin sa pagdangog ko magayon an boses mo

Sa irarom kan mga bituon kita magbayle pa
todo kembot sabay lukso sa pagkaogma
sobra an sakong namamate ta ika an kaiba
sana man lang ako an iniisip mayo nang iba

Sa bangging ini kakaputan ko an saimong kamot
dai na bubutasan ta ako talagang namomoot
pangadyi ko lang na an puso dai talikudan
sa oras na ining maliwanagon an bulan.

rayuma

Aray! Aray!
nagsabat sa malipot na aga
kasunod pa kaini
makusog na muda
aga-aga madadangog
sa kwarto kan tanda
huli ta an betes
nagkukulog nin tuda.

Langit, lupa, impyerno

Dakulon mga aki sa tinampo kan syudad. Nagraralakaw, nagmumuto-muto, naglilimos. An iba nakabado kan pinakamagayon na panlakaw, an iba man mayong pakiaram sa badong pangharong, mantang an iba muriton sa badong pirang semana na sulot-sulot.

“Yehey, yaun na naman kami sa Naga. Masain na kaya kami na Papa saka Mama igdi. Siguro sa LCC muna, mabakal kami mga bagong kawatan tapos sapatos saka bado…

Gayon kang kawatan na ini. Ipapaara ko na naman ining korokotse ko sa mga kakawat ko. Binakalan pa ako ning magayon na bag saka lapis, notebook, saka papel. Ready na ako magklase, iyo na kaya ni an pinakamagayon na laganan kan mga lapis ko…

Ma, sa McDonalds kita makakan. Gusto ko chicken saka French fries saka spaghetti. Tapos coke saka sundae…

Iyan na lang Pa KungFu Panda an sinehun ta. Magayon yan…

Urulian na. Next week, mabalik na naman kami igdi. Hay, tungka na ako. Matorog na lang ako sa kotse pagpauli mi.”


“Maray pa yan aking lalaki, maogmahon na naman. Kaibahan pa mga magurang nya. Tapos dakulon pa nabakal na mga kawatan saka bado…

Nuarin man kaya ako babakalan kayan ni Mama. Binakal lang sako ining mga baratuhon na bag, mga papel saka lapis. Dai pa ngani ako binakalan crayola, sa sunod na lang daa…

Ma, sa McDo kita kakan… Hmm, sa karinderya na naman. Gusto ko crispy chicken kan McDo bako ni, bako man ni masiram. Dikit lang kakakanon ko…

(singhot) Gusto ko magsine KungFu Panda. Ngunyan na... Araaay, dai ako mapundo hibi, gusto ko magsine. Heeee… (singhot)

Bata-bata man igdi sa bus. Maasuhon, nalulula ako.”


“Gutom na ako… Kuya, pwede po maghagad piso. Dai pa po ako nagkakakan… Ate, pahagad kayan palamig…

Sako na yan manok, dai mo man siguro uubuson... Salamat...

Ano man daw ta pirmi nag-iirigdi ining mga aki. Ano man ginigibo ninda dyan? May mga dara pang dakulang bag na tela na dakol laog. Anu daw kaya yaun dyan?

Wow, may drowing kan cartoons. Iyo siguro ini an pasine dyan. Ano man kaya an nasa laog kani? Siguro arog man sa TV dyan sa tindahan.

Hay! Torog na lang muna ako igdi sa gilid kan tinampo, mamata na lang ako pag makulog na an tulak ko…”

Kun tano paraparareho man lang sinda mga tawo, pero an iba sobrang swerte, an iba man minalas? An iba magayon an kinamulatan, habang an saro dai pa nakakakakan nin masiram na kakanun.

samhod

Lasa
hinakot sa gilid-gild
awot na
pinagtagpi-tagpi kan gakod
sa kapalibutan kan harong
naglilinig

tawo man kaya
magkasararo
mansaen-saen man hale
siguro kinaban
iniistaran
toninong.

pagkaaga

Sa pagmata sa bagong aldaw
turaok kan manok an nagsenyas
liwanag kan saldang an masabat,
sa higod nagsisigid an gurang
paghampas kan gihoy sa daga
gayon sa talinga an madadangog,
pwerte man an talsik kan asin
hale sa tuyong natututong
na nililikayan kan nanay,
habang an tatay naman
saro-saro nang pinupukawan
mga aking tuninong sa pagtorog.

sa harayo

Minakusog an kalayong
nagkukurab sa puso ko
dulot kan
kagayunang nagluluwas
sa presensya mo

an ngirit sa saimong lawgon
nagbubuhay sa aldaw ko

sa aga na maabot
may tighahalat – mayong iba
ika sana

mantang ang namamate
kusog garong gapo
dai pa giraray mataram
ako may pagmate saimo

pag ika parani na
nagpupundo na an oras ko
dila nagkakairipit sa ngusong tikom
dai na aram an gigibuhon
nawawara sa ibang kinaban
dai ka man lang makaulay
ta ako nagagadan na

anong kakaluwasan
kaning pagkagusto saimo
kun ako harayo saimo
ika man sako

an haloy nang namamate
nagluluwas sa labi
pag ika harayo lang
pag ika harayo na.

sa pagdangadang kan diklom

Luway-luway

napupundo na an lampara
kan saldang sa kanluran

dakulang tamong
minataklob na sa paningoron

mga lalakeng hale sa umahan
pauruli na
mantang an agom
nagpapakarhay na kan turugan
ta mga aki nagkakagaw na kan mata
sa grabeng katungkaan

Luway-luway
napupundo na an lampara
kan saldang sa kanluran

dakulang tamong
minataklob na sa paningoron

mga lalake saka babaye
pauruli na
sa mga harong kan kaogmahan
ta mairinom, mabarayle
an aki diretso sana man hiling
makolor na kahon an katampad.

An sarong tataramon na nagiiba-iba

Ako sarong Bikolano. Ipinangaki sa puso kan Bikol, an Camarines Sur, sa mag-agom na may purong dugong Bikolano man. Sa pagtaram kani, kuta na kapot ko na an mga taramong Bikol. Pero dae pa, siguro an rason digdi iyo an pagkakaiba-iba kan tataramong Bikol sa manlaen-laen na lugar sa rehiyon.

Namundag ako sa Libmanan, mahahanap sa enot na distrito kan probinsya. Ini an banwaang pinagmundagan kan sakong ina. Siring kani, mas nagluluwas an tataramong Bikol Centro sa sakuyang dila. Pagtuntong kong kwatro anyos, nagbalyo an samong pamilya sa Lagonoy, sa ikatolong distritong mas sikat sa apod na Partido, kun saen man namundag an sakong ama. Bikol Partido an tataramon sa lugar. Maski parehong lingwaheng Bikol an duwa, may dikit na pagkakaiba minalugod sa mga apod sa bagay asin sa intonasyon an tataramong Bikol Centro asin Partido.

Para sa arog sakong nagdakula sa ibang distrito, medyo napangirit na lang ako kan enot kong nadangog an pagtaram sa bago kong banwaan. Saro sa mga enot kong nadangog na tataramong Partido iyo an katumbas kan taramong ido sa Bikol Centro: ayam. Kan nag-abot kaya kami sa Lagonoy, sinabat kami kan mga batok kan mga ido sa bago ming harong. Ayam, harayuon man sa ido – sabi ko. Dakol pang mga taramong Partido an enot kong nadangog duman: madahom (magayon), paros (duros), amhi (baligang), hadaw (tano), awot (duot) siring iba pa.

Pag-agi kan pirang taon na nakaistar ako sa Partido, mas natuod naman ako sa taramon pero Bikol Centro pa giraray an ginagamit ko. Ini napapahiling sa dae ko paggamit kan mga taramon na sa Partido mo lang madadangog. Dae man sa kinakasupog ko an tataramon mi (naoogma ngani ako na aram ko man an Bikol Partido), mas natuod lang talaga ako sa enot kong tataramon.

Sa kolehiyo man, dakulon akong mga naging kaklaseng hale man sa iba pang parte kan Bikol partikular na sa Albay saka sa Rinconada (an huring distrito kan Camarines Sur). Iba man palan an Bikol ninda.

Minsan kan nagduman kaming pamilya sa Daraga, Albay para magbisita sa togang ni mama, panghuna ko nagsusuba lang an tita ko kan inaapod nya kaming akos (sabi ko sa sadiri ko, bako man kaming ikos). Haloy bago ko naaraman na ini palan an katumbas kan taramong aki sa Bikol Legazpi. Kaklase kong taga-Albay an nagtukdo sako kani. Siring igdi, enot ko nadangog saiya an mga taramong sikad-sikad (padyak), buda (saka, asin), amo (iyo), kaon (kakan). Dae ko malingawan an iristoryahan ming magkakralase kun sain nagparangiririt kami sa pagsambit nya sa taramong sikad-sikad. Nagsakay daa sinda igdi – sa sadiri ko, panu kaya sinda nakasakay sa sikad-sikad? An paghuna ko sipa-sipa an sinasabi nya ta an sikad sa Partido gusto sabihon sipa. Ito palan, nagsakay sinda sa padyak. Maray man ta nadangog ko man ining taramon na ini, dagdag na naman sa mga kaaraman ko.

An Bikol na dae ko pa talaga maintindihan iyo an Bikol Rinconada. Maski kataid lang ini kan sentro kan probinsya, dakulaon ang pagkakaiba kaini sa Bikol Centro. Hanggang ngunyan, dae ko pa masabutan an mga tinataram kan mga kabisto ko kun nagtataram sindang Rinconada. Ini na lang an Bikol na medyo iintindihon ko.

Sa kadakolan kan bernakyular sa lingwaheng Bikol, mawawara ka talaga sa urulayan kun hale sa ibang lugar kan Bikol an saimong mga kaibahan. Bilang sarong nangingitorog man na maging propesyonal na parasurat, gusto ko man manuodan an mag-iriba-ibang tataramong Bikol lalo na an mga harararom na taramon na dae ko pa siguro natataram sa buong buhay ko. Gusto ko man makatabang sa pag-uswag kan tataramong kinadakulaan ko.

Pasensya na palan garo halo-halong Bikol an pagsurat ko. Sa pagdakula ko sa duwang parte kan Camarines Sur, nagharalo na an Bikol ko. Minsan dae ko na madiperensya an Bikol Centro sa Bikol Partido.

an tugon kan ina sa aking nag-abroad

Taga-ingat Noy sa dudumanan mo
dai lingawan an Dyos sa langit
mantang ako mahalat sa saimong pagbalik

Kumusta man sa tinatrabahuhan
malipot, mainit; dai magpapagal
ako natatakot na ika magkahelang
sadiring hawak baka magruluya

Kami naghahalat na sa apod mo
togang naghahapot: ano na nangyari ki manoy
Siguro busy ka lang sa ginigibo ara-aldaw
okey lang samo, basta marhay an buhay mo dyan

Maogmang madangog asensado ka na
nababakal mga kaipuhan pati mga bulawan
salamat sa padara, sa Spam asin tsokolate
siring sa kwartang samo nakakatabang

Pero pungaw sakong namatean
hinahanap ang mainit mong kugos
duwang talinga gustong mabungog
sa magayong boses sa nguso mo lang naghahale

Magbalik ka na aki ko
ako napopobre sa pagkawara mo
sadiring daga sabay ta na lang pauswagon
nganing dai ka na maghali sa kataid ko.